Pietrzykowo – zarys dziejów
Pietrzykowskie kurhany,
kamienne groby skrzynkowe, urny oraz grodziska (nad Jeziorem
Głębokim i Ciemno) świadczą o zamieszkaniu tego terenu
jeszcze przed narodzinami Chrystusa.
Pierwsze wzmianki o Pietrzykowie pojawiają się w dokumentach
bardzo wcześnie.
W dniu 9 października 1313 r. margrabia Waldemar w swoim opisie
granic między ziemią słupską (należącą do niego) a
częścią Pomorza Gdańskiego zakupioną przez Zakon Krzyżacki,
zawarł oprócz nazw jezior i rzek, także notę o Pietrzykowie:
„…usque ad aream ville Peterscow, que nostra est cum omnibus
suis metis…” (…aż do ziemi wsi Pietrzykowo, która nasza
jest z wszystkimi jej granicami). Równocześnie w opisie granic
sporządzonym przez wielkiego mistrza krzyżackiego, Karla von
Trier, odnajdujemy drugą wzmiankę o Pietrzykowie: „…usque
ad aream ville Petriskowe, que cum suis metis est domini
marchionis…” (…aż do ziemi wsi Pietrzykowo, która wraz ze
swymi wszystkimi granicami do margrabiego należy).
Pietrzykowo jest więc jedną z najstarszych wsi ziemi
człuchowskiej, która znana jest z nazwy (po Szczytnie – niem.
Ziethen).
Na podstawie wyżej przedstawionych cytatów można
wywnioskować, że Pietrzykowo należało w początkowym okresie
do ziemi słupskiej. W 1437 r. wieś należy już do majątków
podporządkowanych zamkowi człuchowskiemu. Rękopis założenia
wsi na prawie chełmińskim (z czasów krzyżackich) nie
zachował się (jeśli w ogóle istniał).
Lustracja z 1570 r. wykazuje istnienie we wsi 70 włók pustych i
10 zagospodarowanych.
W czasach Prus Królewskich właścicielem Pietrzykowa był Peter
Gotberg. Kronika rodzinna Gotbergów donosiła, że jako
18–letni syn złotnika ze Stargardu (pomorskiego) wstąpił
Peter Gotberg do szwedzkiego wojska, następnie walczył w armii
polskiej oraz niemieckiej (w której w latach 1592–1595 bił
się przeciw Turkom). Przy miejscowości „Gran” powalił
podobno trupem jednego tureckiego wodza, został kapitanem a
następnie awansował na pułkownika. Po wojnie Peter Gotberg
został mianowany komendantem Lęborka, w którym nazwał się
żartobliwie „Satrap von Leopolis” , ponieważ nazwa miasta
wywodzi się od słowa leo (lew). Następnie służył jako
dyplomata księcia pomorskiego, wyjeżdżał kilkakrotnie do
Warszawy, raz w celu zapewnienia udzielenia pożyczki królowi
polskiemu przez księcia (100000 florenów), innym razem jako
reprezentant księcia na weselu króla. Od strony pomorskiej i
polskiej został Peter Gotberg odpowiednio wynagrodzony, tak że
ok. 1608 r. mógł zakupić Pietrzykowo. Majątek obejmował
12000 morgów ziemi (Pietrzykówko i Pietrzykowo, lub części A
i B). Kiedy w 1610 r. zmarła mu żona, wyruszył do Gdańska
jako komendant miasta. Za jego radą wykonano w celu obrony przed
Szwedami nową drogę dla statków. W 1620 r. Peter Gotberg
zainicjował rozbudowę pietrzykowskiego kościoła, w którego
podziemiach został pochowany (1636 r.). Gotberg posiadał 13
dzieci, z których przeżyło 3 synów i 2 córki.
Synowie Gotberga odbywali – na wzór swego ojca – obfitujące
w przygody podróże. Najstarszy z nich pojawił się w
Inflantach, gdzie chciał kontynuować 30–letnią wojnę –
jeszcze po pokoju westfalskim. Za to został stracony w
miejscowości Dorpad. Spadek objął najmłodszy syn Friedrich
Ernst. Majętny w Prusach Wschodnich sprzedał Pietrzykowo
baronowi v. d. Goltz, a Pietrzykówko von Czapskiemu. Po 1700 r.
rodzina Goltzów nabyła także Pietrzykówko i od 1735 r. do
1771 r. panem całego Pietrzykowa był Paul Boguslaw v. d. Goltz,
„Sr. Kgl. Majestät von Polen und Kurfürstlichen Durchlaucht
zu Sachsen Obrist Leutnant”. Córka Paula B. v. d. Goltz
wyszła za mąż za barona von Rottenhoffa, który otrzymał
Pietrzykówko. Pietrzykowo odziedziczył po ojcu Karl v. d.
Goltz, który w 1787 r. otrzymał tytuł hrabiego. Las, będący
mieszaniną dębów i buków, oraz młyn wykorzystywany był
wspólnie. Dochody z majątku nie wystarczały Karlowi v. d.
Goltz. Postanowił więc przerobić na gwoździe zbroje
rycerskie, strzeżone z dumą przez kościół, a mieszczącą
się w grobowcu cynkową trumnę (w której spoczywała polska
hrabina) przerobić na narzędzia. Właściciel Pietrzykowa
kazał również przebić w niektórych miejscach mury
kościoła, w celu odnalezienia skarbu, o którym chodziły
pogłoski. Na ostatek odstąpił posiadłość swemu szwagrowi
von Rottenhoffowi, który założył folwarki: Adamshof (Adamki),
Heinrichshof i Hohenwalde (Zagaje).
W 1802 r. von Rottenhoff sprzedał majątek staroście
miasteckiemu, Johannowi Gottliebowi von Massow. W 1804 r. J. G.
von Massow zarządził odwodnienie jeziora wiejskiego (Dorfsee),
przez co otrzymał łąki wielkości 112 morgów. Między wsią a
rzeką Mała Brda (Kl. Brahe) znajdował się młyn, który w tym
czasie musiał zaprzestać swej działalności, ponieważ rzeczka
go napędzająca wyschła. Śmierć Johanna Gottlieba von Massow
przeszkodziła w budowie folwarków Böttcherswerder i
Karolinenthal (Ciemino). Plan budowy został zrealizowany dopiero
w okresie opiekuńczego zarządu majątkiem (w latach
1805–1810).
Majątek przejął w 1810 r. major a. D. Friedrich von Massow. Za
jego czasów odbyła się regulacja stosunków rolnych (1822 r.).
Właściciel majątku przejął 12,5 zagród rolniczych; tylko 3
pozostały w Pietrzykówku. W 1827 r. Friedrich von Massow
zakupił od skarbu państwa Jezioro Głębokie oraz pomorską
część Jeziora Starzeńskiego.
W 1832 r. majątkiem gospodarzył syn Berthold von Massow. Ojciec
Bertholda zatrzymał dla siebie jedynie folwark Zagaje. Wdowa po
nim przekazała w dzierżawę folwark Friedrichowi Strömerowi,
po czym przeszedł on w posiadanie Hofmeyera, który mógł
także łowić ryby nad Jeziorem Piotrowskim i jeziorem Piasek.
W 1853 r. von Massow sprzedał majątek rycerski Wilhelmowi von
Sahlfeldt. W tym czasie zamieszkiwało Pietrzykowo 95 rodzin,
wśród nich 10 dzierżawców oraz wielu owczarzy. Sześć
rodzin, których przedstawiciele brali udział w wojnie w latach
1813–1815, zwolnionych było z podatku. Miejscowość miała
raz w tygodniu łączność pocztową z Chojnicami.
W dniu 12 lipca 1870 r. pietrzykowską okolicę nawiedziło
okropne gradobicie. W tym samym roku spłonęło prawie całe
Brzozowo.
W 1874 r. miały miejsce liczne wystąpienia z kościoła
krajowego.
Z powodu nieurodzaju w 1882 r. zapanowała w Pietrzykowie wielka
bieda; 10 rodzin wyemigrowało do Ameryki.
W 1890 r. odbyła się parcelacja Pupkowa (Heinrichshof), w 1903
r. także Pietrzykowa i Pietrzykówka. Adamki i Zagaje stanowiły
jeszcze samodzielne majątki.
Po pierwszej wojnie światowej Brzozowo i prawie całe Pupkowo
– razem 304 ha – znalazły się w granicach Polski. O fakcie
tym zadecydowała liczba Polaków zamieszkujących te
miejscowości. Obie wsie znalazły się w granicach gminy
Brzeźno Szlacheckie. Część ich obszaru pozostała w Rzeszy,
ale wskutek odizolowanego położenia przyporządkowano ją
gminie Piaszczyna należącej już do powiatu miasteckiego.
W 1922 r. właścicielem majątku pietrzykowskiego był Johannes
Zywicki, który posiadał 100 ha ziemi (75 ha pól i ogrodów, 15
ha łąk i 10 ha lasu), 8 koni, 50 szt. bydła rogatego (z tego
20 krów) i 30 świń .
Ostatnim burmistrzem Pietrzykowa (przed 1945 r.) był Louis
Lietz.
Po 1945 r. Pietrzykowo było siedzibą gminy, obejmującej swym
zasięgiem wiele miejscowości. W 1954 r. przyłączono gminę
Pietrzykowo do powiatu miasteckiego.
Po rozwiązaniu gminy w 1959 r., Pietrzykowo stało się
częścią gminy Wałdowo. Obecnie znajduje się w granicach
gminy Koczała.
W 1994 r. sołectwo Pietrzykowo (Pietrzykowo, Adamki, Ciemino,
Pietrzykówko i Zagaje) zamieszkiwało 229 osób; w samym
Pietrzykowie 164.
http://www.koczala.hiazintus.com
Zarys dziejów kościoła w Pietrzykowie
Kościół w Pietrzykowie był
do 1617 r. katolicki, z tego też powodu posiadał wiele cech
kościoła katolickiego (charakter figur, rzeźb drewnianych oraz
obrazów). Ściany budynku kościelnego zostały wzniesione z
kamieni polnych oraz niebywałej wielkości cegieł (podobnie jak
zamek człuchowski); wskazuje to na budowę kościoła jeszcze w
czasach krzyżackich.
W drugiej połowie XVI w. kościół w Pietrzykowie należał do
parafii Brzeźno Szlacheckie.
Z wizytacji archidiakonatu kamieńskiego z 1653 r. dowiadujemy
się o wsi Pietrzykowo: „Villae Piotrzykowy duae spectant etiam
ad hanc parochiam, et tenentur tam ex aulis Nobilium quam coloni
dare missalia per unum modium siliginis, totidem avenae, et
inquilini per gr. 6”. Brzeźno Szlacheckie jak i Pietrzykowo
zamieszkiwali w owym czasie rzekomo sami katolicy, jednak
„plurima scandala inter ipsos reperiuntur”.
Dwa dzwony kościelne pochodzą z 1500 r. (1505?) i 1703 r.
(dzwon ten został przeznaczony na potrzeby I wojny światowej),
chorągiewka na dachu kościoła wskazuje 1620 r.
(przypuszczalnie data zakończenia renowacji). Kościelna
chrzcielnica wykonana z mosiądzu pochodzi prawdopodobnie z
Bawarii – 1596 r. W czterech oknach kościoła umieszczone
były herby rodziny Gotberg (ojca i 3 synów). Kielich mszalny
zawierał wyryte nazwisko Gotberg oraz datę 1628. Na jednej ze
ścian kościoła wisiało kilka rycerskich zbroi.
W XVII w. kościół w Pietrzykowie stanowił filię kościoła
ewangelickiego w Świeszynie. W 1834 r. do parafii należało ok.
50 miejscowości i 1000 dusz. Msze w Pietrzykowie prowadził
ksiądz ze Świeszyna. Właściciele ziemscy z Pietrzykowa i
Dźwierzna odmówili w pewnym okresie współfinansowania budowy
plebanii w Świeszynie. W taki sposób doszło do konfliktu,
który usunięty został w 1885 r. przez założenie parafii
Pietrzykowo – Borowy Młyn (po I wojnie światowej Borowy Młyn
znalazł się w granicach Polski).
W 1887 r. wieś posiadała własnego proboszcza.
Mieszkańcy miejscowości odseparowanych w wyniku I wojny
światowej byli nadal pod opieką księdza z Pietrzykowa.
Ostatnim księdzem pietrzykowskim przed 1945 r. był Westphal
(przed nim urząd ten sprawował ksiądz Papenfuß).
Od 1753 r. miejscowość prowadziła samodzielne księgi
kościelne. Księgi dla katolików prowadzone były w Koczale.
Miejscowości należące do ewangelickiej parafii Pietrzykowo:
wcześniej Adl. Lonken (Łąkie), w roku 1939: Altbraa (Stara
Brda), Eisenbrück (Żołna), Engsee (Ostrówek), Gr. Peterkau
(Pietrzykowo), Heidemühl (Borowy Młyn, który w tym czasie
znajdował się na polskim terytorium), Neubraa (Nowa Brda),
Schulzenwalde (Niesiłowo), Starsen (Starzno) i Steinforth
(Trzyniec) .
Kronika kościelna prowadzona była od 1886 r. do 1910 r. –
dalsze informacje dotyczące historii kościoła posiadał
nauczyciel z Nowej Brdy – Schulz.
W 1925 r. ewangelicy zamieszkujący Pietrzykowo stanowili 95,7 %
ogółu ludności, katolicy uczęszczający do kościoła w
Koczale – 3,9 %.
Po 1945 r. kościół w Pietrzykowie stał się ponownie
katolicki. Poświęcono go dnia 26 grudnia 1946 r. imieniem św.
Andrzeja Boboli. Odpust odbywa się 16 maja. Msze kościelne
prowadzi proboszcz z Wałdowa, gdzie znajduje się kościół
parafialny.
http://www.koczala.hiazintus.com
Warto przeczytać:
Warto obejrzeć:
Copyright © 2001-2007 Jacek Bublewicz