Koczała - zarys dziejów

Koczała – zarys dziejów

W zamierzchłych czasach Koczała była miejscem o dogodnych warunkach bytowych; rozległe jeziora i bogate w zwierzynę lasy tworzyły swoisty charakter ówczesnego obszaru. Ślady dawnych plemion pogańskich pozostawione w Koczale świadczą o bardzo dawnym jej zamieszkaniu . Głównym miejscem obrzędów pogan koczalskich było wzgórze otoczone wodami, usytuowane w samym centrum obecnej wsi. Na nim znajdował się bożek, któremu składano ofiary. Po przybyciu pierwszych chrześcijan, wzniesienie to otrzymało nazwę „Babylon”, co miało być porównaniem do biblijnego Babilonu (wzgórze wraz z bożkiem musiało wywołać niepowszednie wrażenie na osadnikach). Na początku XIV wieku obszar koczalski należał do rodziny Stange.
Dnia 30.11.1356 r. rycerz Alexander Stange przyznał za zgodą swego pana, komtura człuchowskiego Heinricha von Thaba oraz swego brata Paula Stange, sołtysowi Hermannowi 60 włók ziemi, które na podstawie chełmińskiego prawa miały zostać osadzone rolnikami. Hermann otrzymać miał za to 10 włók ziemi (jako dziedziczną własność), trzecią część wpływów sądowych, jak i połowę czynszu z karczmy; otrzymał on także prawo wolnego połowu ryb „in den seen und vlisenden wassern bynnen den grenitzen des vorgenanten erbis vrie vischerie mit cleynem gezcow zcu der notdorft eris tischis” . Poza tym zapewniono sołtysowi wolne od opłat mielenie, w razie wybudowania we wsi młyna (co nastąpiło w 1378 r.) oraz 9-letnie zwolnienie od podatku (dotyczące jego i osadzonych rolników). Daniny, jakie miały wystąpić w dziesiątym roku, obejmowały roczną opłatę od jednej posiadanej włóki wynoszącą 14 skotów („...virczen scot zcinsis gewonlicher munzce...” ) i 2 kury; daniny te uiszczano zamkowi w Człuchowie. Sołtys płacić miał ponadto roczną opłatę w wysokości 2 skotów z włóki arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu oraz służyć zakonowi jednym koniem w razie zaistniałej potrzeby (koń w tym czasie posiadał wartość 6 marek). Ksiądz koczalski otrzymał 4 wolne włóki ziemi.
W 1378 r. zezwolił Peter (Petzche) Stange na budowę młyna, o którą starał się Geroslawus. Do przywileju młyńskiego dołączył 1/2 morga pastwiska, 6 morgów pola i 1 włókę ziemi. Podatek roczny z młyna wynosił 10 marek i 15 kur za włókę pola (pierwszą część daniny uiszczano na Zielone Świątki, drugą na dzień św. Marcina) .
Ponieważ koczalskie lasy słynne były z bogactwa zwierzyny (tury, niedźwiedzie, wilki, zwierzyna płowa i szlachetna) przyjechał w te strony na polowanie komtur Wilhelm Folkolt (1397) . Bazą dla myśliwych był koczalski folwark krzyżacki (znajdujący się prawdopodobnie na Babilonie), którego główną działalnością był wypas owiec na rozległych polach. Liczba hodowanych zwierząt dochodziła do 1000 sztuk (czasem ją nawet przekraczała). Na folwarku koczalskim znajdowało się pomieszczenie, które wykorzystywał komtur, mający często wiele pisemnej pracy. W okresie istnienia folwarku krzyżackiego uchodziło „Vlisensteyn” za tzw. „Sattelhof”.
Jeszcze przed 1400 r. Zakon Krzyżacki przejął Koczałę w bezpośrednie władanie; w XV w. nie wspomina się już o właścicielach Stange.
W 1433 r. Koczała uległa poważnemu spustoszeniu, wywołanemu najazdem husytów (podobna sytuacja miała miejsce w innych miejscowościach komturstwa człuchowskiego). Jeszcze w 1437 r. 48 włók ziemi (z 60 włók istniejących) nie było zagospodarowanych, a dopiero w 1439 r. oczekiwać było można z pozostałych 12 włók pierwszego czynszu.
W czasie toczących się wojen między Zakonem Krzyżackim a Polską (1410–1466), Biały Bór i pobliskie miejscowości (także Koczała) doznały wiele szkód od wrogo nastawionych do Krzyżaków Pomorzan. Wykaz szkód z 1411 r. mówi o 30 wsiach i zagrodach oraz o mieście „Balde” (Biały Bór), które zostały ograbione i spalone. Szczególnych postępków dopuścił się wójt Bobolic, Peter Glasenapp. Inny Glasenapp, imieniem Kurt, nastawiony był przychylnie do Zakonu. Jemu i Antoniusowi v. d. Osten wielki mistrz, Ludwig von Erlichshausen, oddał w zastaw w 1455 r. – w czasie 13-letniej wojny (1454–1466) – miasto i zamek Biały Bór oraz wsie Koczała i Biała dla ochrony przed najazdami nieprzyjaciela; cena tego układu wyniosła 2500 marek (później 6000).
Za czasów Prus Królewskich pierwsze wzmianki o Koczale pochodzą z 1565 r. W tym czasie istniało we wsi 26 włók ziemi: 16 włók, na których prowadziło swą działalność 8 rolników, 6 włók sołtysich i 4 włóki puste. Funkcjonujący folwark koczalski był nowo wybudowany.
W 1570 r. gospodarowano już na 32 włókach: 4 włóki zajmował ksiądz a 24 pozostawały puste. Lustracja z 1682 r. wykazuje istnienie w Koczale jedynie 68 morgów ziemi zagospodarowanej.
Na wzgórzu Babilon stał podobno rodzaj zamkowego budynku, który zamieszkiwała starościna posiadająca dość dużą hodowlę psów. Budynek ten stanowił prawdopodobnie dawny folwark krzyżacki. W 1688 r. zamek ten już nie istniał. W tym też roku przekazał gubernator Benedicty pewnemu zacnemu Michalke ziemię na wzgórzu Babilon, w celu wybudowania na niej chaty. W 1689 r. otrzymał na tym wzniesieniu także Proch jedno miejsce pod budowę domu, a przy drodze prowadzącej do młyna zezwolono Adamowi Bymmerowi wybudować chatę i stodołę. Na miejscu przyznanym Adamowi Bymmerowi stał do 1945 r. dom, który uważany był za najstarszy w Koczale. Wybudował go w 1750 r. Michel Semrau, a napis nad wejściem do tego budynku brzmiał :

„Ich Michel Semrau Baue diß Hauß,
Gott segne alles, was da gehet ein und auß,
Für feuer und aller noth bewahre es der liebe Gott.
Anno 1750 den 13. Juny”

W 1673 r. rolnicy z Koczały zwrócili się do zamku człuchowskiego z prośbą o umożliwienie im uprawy kilku działek leśnych, które wskutek „posuszenia drzewa” spustoszały. Las ten wykorzystywano do działalności pszczelarskiej, jednak po zaistniałej szkodzie nie można było jej kontynuować, tym bardziej płacić związanych z nią podatków. Odpowiedź zwierzchności człuchowskiej była przychylna .
W 1696 r. odbyła się regulacja stosunków między starostą a wsią Koczała, „aby (wieś) Koczala do swey mogła przysc perfekcyi” . Zawarty kontrakt określał sposób opodatkowania, ulgi i obowiązki mieszkańców wsi.
Wojna polsko-szwedzka (1656–1660) odbiła swe piętno także na Koczale. W 1696 r. podstarosta Christian Zoneberk przekazał w Koczale dwa miejsca na budowę domu „wo seit dem schwedischen Krieg keine Gebäude gewesen” . W 1717 r. komisarz de la Tour oddał pod zabudowę dwa spustoszałe miejsca Schultzowi i Zobelnowi, w 1723 r. administrator Ryk przekazał kolejne miejsca Schmidtowi, Zanderowi i Hackerowi.
W 1721 r. otrzymał młynarz Kanthak od księżnej Anny Radziwiłł nowy przywilej młyński (ponieważ stary przywilej spalił się). Księżna zatwierdziła mu także posiadanie lasu, zakupionego w 1599 r. „in der Sampolbrokschen Beutnerheide” . Granice posiadłości młyńskiej prowadziły od młyna poprzez bagna do rzeki Stern (rzeka, nad którą stał młyn łękiński), od tej rzeki do jeziora Bärs–See (jezioro zwane obecnie Lisem) i od niego do dwóch małych jeziorek zwanych Bremsee (jeziora znajdujące się dawniej w pobliżu Kanału Łękińskiego). Z 244 morgów boru 91 wykorzystywanych było na cele pszczelarskie (za co młynarz musiał oddawać 1 korzec miodu = 50 l). Od młyna płacił Kanthak 80 florenów, posiadał przy tym przywilej wolnego połowu ryb w stawie młyńskim, wyrobu dla swego domu piwa i wódki, a także hodowli owiec. Rolnicy z Koczały mieli obowiązek korzystania z tego młyna. Młyn koczalski w pewnym okresie czasu zaprzestał swej działalności, kiedy to nastąpiło, nie jest dokładnie znane. Przy budowie linii kolejowej pozostałość zapory rzecznej uległa likwidacji. Posiadłość młyńska utrzymała się do 1888 r.; ostatnim właścicielem był von Arnim.
W 1724 r. starościna człuchowska przekazała mieszkańcom Koczały, którzy – jak została poinformowana – bardzo w ostatnim okresie ucierpieli (w wyniku wojny północnej 1700–1721) – „Pustkowie Barenbruch”. Na miejscu tym znajdowało się jeszcze kilka zabudowań, które miały pozostać dla dalszej dyspozycji zamkowej. Na Pustkowiu Barenbruch wybudowano wiele zagród, które później nazwane zostały Flemmingsort (Załęże). Koczała otrzymała także od starościny „Kükenbruch” znajdujący się między Potokami a niewielką drogą prowadzącą do Bielska, za to jednak należało uiszczać do zamku roczną opłatę w wysokości 60 florenów.
W 1730 r. starościna Anna Radziwiłł przekazała Christophowi Kanthakowi nowy przywilej na prowadzenie karczmy, ponieważ po śmierci ojca przejął on nad nią władzę, lecz bez jakiegokolwiek zabezpieczenia. W 1827 r. zrzekł się młynarz Spors wyrobu napojów alkoholowych za zwolnienie go od opłaty rocznej wynoszącej 20 talarów.
Kiedy w 1772 r. Koczała przeszła w posiadanie państwa pruskiego, zamieszkiwana była przez 500 osób (33 rodziny rolnicze i 39 rodzin posiadających niewielką ziemię), wśród nich 19 osób wykonujących pracę szarwarkową. Obszar pól Koczały wynosił w tym czasie 64 włóki. W 1788 r. otrzymał wolny rolnik nazwiskiem Prill od „Kriegs– und Domänenkammer” leżącą w pobliżu Koczały podleśniczówkę i należące do niej pole w wieczystą dzierżawę.
W 1776 r. urządzono w Koczale pierwszą szkołę. (Więcej na temat szkoły w Koczale >> >>)
W 1836 r. sprzedał rząd koczalskie jezioro Dymno (niem. Gr. Diemensee; nazwa jeziora pochodzi od dolnoniemieckiego słowa „Diumen”, które oznacza kciuk, wielki palec) za 57 i jezioro Schliepsee (pol. Skarbno) za 16 talarów pewnemu Geißowi z Miastka. Jezioro Dymno zostało wkrótce spuszczone a miejsce po nim wykorzystywano na cele rolnicze. Rynna odpływowa przechodząca przez wzgórze znajdujące się między rzeką a jeziorem zawaliła się po pewnym czasie, a skoro jej nie odnawiano, oczko wodne, w którym znajdują się źródła rzeki Rudy wypełniło się ponownie wodą; jezioro Dymno powróciło do swego dawnego oblicza.
W 1840 r. zostało spuszczone także jezioro Putzkau-See (przy Załężu), które jednak na zawsze zamienione zostało w łąki.
W 1864 r. Koczała posiadała 19679,37 morgów magdeburskich, 359 budynków (z tego prywatnych mieszkań 169), 1531 mieszkańców (między nimi 299 ewangelików i 1227 katolików) .
Koczalska okolica określana była w języku ludowym „Krähenwinkel” (zakątkiem wron), ponieważ wrony posiadały tu wiele gniazd i można je było spotkać o każdej porze roku.
W latach 1901–1902 wybudowano dzisiejszy kościół katolicki. Kościół ten poświęcony został 27 listopada 1902 r.
W 1903 r. otrzymała Koczała linię kolejową (odcinek Słosinko – Człuchów) a po I wojnie światowej rozbudowano szosę prowadzącą do Trzyńca. Reforma gminna z 1928 r. nie wpłynęła na oblicze gminy Koczała (jedynie Forsthaus Steinforth – L. Kamionka – przyłączono do gminy).
Burmistrzmi w ostatnich latach przed 1945 r. byli: Otto Schülke (1927), Albert Roggenbuck II (1931), Robert Schülke (1938) i Johann Krüger.
W dniu 27.2.1945 Armia Czerwona podbiła Flötenstein, po czym miało miejsce przymusowe wysiedlenie miejscowej, niemieckiej ludności (prawie 100 % ludności) . Był to jaden z najstraszniejszych epizodów w długiej historii Koczały. Wieś otrzymała nazwę „Koczała” (tak jak przed 1772 r.) i przyłączona zastała w 1957 r. do powiatu miasteckiego. Gmina liczyła w 1970 r. 2716 mieszkańców.
W 1994 r. w skład gminy Koczała wchodziły następujące sołectwa: Koczała (Koczała, Żukowo , Dymin, Płocicz, Podlesie, Strużka) – 2333 mieszkańców, Bielsko (Bielsko, Bryle, Niedźwiady, Potoki, Świerkówko) – 505 mieszkańców, Pietrzykowo (Pietrzykowo, Adamki, Ciemino, Pietrzykówko, Zagaje) – 229 mieszkańców, Łękinia (Łękinia, Dźwierzno) – 220 mieszkańców, Starzno (Starzno, Ostrówek) – 163 mieszkańców, Trzyniec (Trzyniec, Niesiłowo, Stara Brda, Stara Brda Pilska, Wilkowo, Zapadłe) – 244 mieszkańców i Załęże (Załęże, Działek, Kałka) – 141 mieszkańców. Ogółem gminę Koczała zamieszkiwało w 1994 r. – 3835 osób.
Od 1999 r. gmina Koczała należy do nowo utworzonego powiatu człuchowskiego, który – po zlikwidowaniu województwa słupskiego – stanowi część obszaru woj. pomorskiego ze stolicą w Gdańsku.

http://www.koczala.hiazintus.com

Zarys dziejów kościoła w Koczale

Historia kościoła katolickiego w Koczale sięga połowy XIV w.
W dniu 30 listopada 1356 r. rycerz Alexander Stange – ówczesny właściciel Koczały – przyznał za zgodą swego pana, komtura człuchowskiego Heinricha von Thaba oraz swego brata Paula Stange, 60 włók ziemi sołtysowi Hermannowi, które miały zostać przez niego osadzone rolnikami. 4 wolne włóki otrzymał także mieszkający w Koczale ksiądz: „Ouch das icht allir geloubigen cristenen selen von mir vorgessin worde<n>, so gebe ich und vorlye der kirchen, und dem pferrer in dem-selbin gute wonende, boben dy sechzcig huben vyr huben mit alle irem nutze zcu haben” .
Dokument ten zakłada na prawie chełmińskim Koczałę, jak i stanowi akt erekcyjny miejscowego kościoła.
Alexander Stange wymieniając zobowiązania Hermanna, podaje także: „Ouch sal der dicke-genante Herman und syne nachkomelinge alle-ierlich von iclicher huben dem erbarn vater in gote dem erczbischofe zcu Gnysin zcwey scot gewonlicher muncze als andir lute desis landis sullen geben” .
Sołtys Hermann miał więc uiszczać arcybiskupowi gnieźnieńskiemu roczną opłatę w wysokości 2 skotów z każdej włóki, jak to czynią inni ludzie w tym kraju. Co niesie z sobą ta informacja? Przede wszystkim możemy z niej wywnioskować, iż koczalski kościół, jak i inne kościoły komturii człuchowskiej, podporządkowany był w owym czasie arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu.
W 1148 r. uchodziło Pomorze za kraj, w którym na dobre zadomowiła się wiara chrześcijańska. Mówi o tym bulla papieska, która oddaje ziemie pomorskie pod władanie diecezji włocławskiej, tzn. przydziela jej władzę nad tamtejszą organizacją kościelną. Nie całe jednak Pomorze przypadło tej kujawskiej diecezji. Cały obszar między Notecią, Brdą i Gwdą, a więc ziemie Krajny oraz dzisiejszych powiatów Człuchów i Chojnice, stanowiły od samego początku część składową arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, które to odgrywało znaczącą rolę w procesie chrystianizacji tych terenów .
Dnia 26 grudnia 1236 r. przyznaje pomorski książe Świętopełk II (Suantopolk II) arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Fulco oraz jego następcom miejscowości Crusevo, Mochle i Orel. Darowiznę tę zatwierdza po śmierci Świętopełka papież Clemens IV w 1268 r. Świętopełk II oraz jego syn i następca Mściwój (Mestwin) położyli kamień węgielny pod arcybiskupie panowanie po obu stronach rzeki Kamionki, przyczynili się do powstania tzw. klucza kamieńskiego.
W 1512 r. klucz kamieński składał się z 14 miejscowości: Duża Cerkwica, Mała Cerkwica, Obkas, Dąbrówka, Gruczno, Kamień, Kozielec, Lubiewo, Lutowo, Lutówko, Orzełek, Płocicz, Sucha i Zabartowo .
Koncentracja dóbr arcybiskupich w okolicach Kamienia Krajeńskiego przyczyniła się do utworzenia archidiakonatu kamieńskiego.
Archidiakonat kamieński utworzony został dnia 20 października 1512 r. i obejmował dekanaty więcborski, człuchowski, kcyński, łobżenicki, nakielski, tucholski i żniński .
W pierwszej połowie XVII w. istniały na ziemi człuchowskiej 2 dekanaty: dekanat Człuchów i dekanat Czarne. Dziekanem dekanatu Człuchów był Michael Dunravius (Donerau), zaś dziekanem dekanatu Czarne Joannes Rogalius . Koczała należała do dekanatu Czarne.
Dekanat Czarne obejmował następujące miejscowości: Fletensten (Koczała), Ekfir (Brzezie), Penikul (Pieniężnica), Starzen (Starzno), Lank (Łękinia), Baldenburg (Biały Bór), Widfelt (Biała), Hamerstin (Czarne), Hanfeld (Nadziejowo), Falkienwald (Sokole), Bretenfeld (Sierpowo), Kromsa (Krzemieniewo), Elznowo (Olszanowo), Rutenberg (Raciniewo), Gockow (Gockowo), Grabowo, Darzen (Dźwierzno), Domslaw (Domisław) i Losa (Łoża) .
W pierwszych latach drugiej połowy XVII w. archidiakon Trebnic dokonał wizytacji i opisu całego archidiakonatu kamieńskiego
W owym czasie (1653) do parafii Koczała należały kościoły filialne w Brzeziu, Pieniężnicy i Starznie.
Kościół w Koczale zbudowany był z drewna a dach jego kryty był gontem. Plebania z paleniskiem składała się tylko z jednego pomieszczenia. Parafia posiadała 6 włók ziemi na użytek księdza; 2 z tych 6 włók znajdowały się w Łękini .
Obecny kościół w Brzeziu p.w. Św. Wawrzyńca (Św. Laurentiusa) wybudowany został w 1812 r. po pożarze starego domu bożego, pochodzącego rzekomo z 1602 r. W 1923 r. kościół ten powiększony został o stylową przybudówkę. Kościół posiada dzwon z napisem: „Mich goss A. W. Schumacher 1812”. W czasach reformacji mieszkańcy Brzezia przeszli na wiarę ewangelicką. Dla niewielu katolików we wsi odprawiana była co trzecią, niekiedy co czwartą niedzielę msza przez księdza z Koczały („Visitatur Ecclesiae a parocho Fleitensteinensi aliqaundo tertia, aliqaundo quarta Dominica”) a w pozostałe niedziele czytał kazania nauczyciel (przejściowo nawet ewangelicki). Po 1700 r. Brzezie uzależnione było od majątku w Grabowie. Kiedy majątek przeszedł w posiadanie katolickiej gałęzi rodziny Götzendorf, Brzezie jak i Pieniężnica stały się na powrót katolickie. W 1864 r. utworzona została parafia Brzezie. W tym też roku kościół w Brzeziu uniezależnił się od kościoła katolickiego w Koczale .
Kościół katolicki w Pieniężnicy p.w. Św. Marcina wybudowany został w latach 1814–1817. Kościół ten wzniesiony został w stylu „Fachwerk” (podobnie, jak kościół w Brzeziu). Pierwszy kościół w Pieniężnicy, który już w 1653 r. groził zawaleniem, wybudowany został przez protestantów. Kościół ten nie miał patrona ani święceń a obraz jego ołtarza określany był mianem kalwinistycznego. Później, w czasach uzależnienia miejscowości od majątku w Grabowie (porównaj Brzezie), znaczna część mieszkańców przeszła na wiarę katolicką. Przed 1864 r. kościół w Pieniężnicy stanowił filię kościoła katolickiego w Koczale, zaś po 1864 r. filię kościoła w Brzeziu .
Drewniany kościół p.w. Św. Mikołaja w Starznie należy do najstarszych kościołów ziemi człuchowskiej. Pierwszy kościół w tej miejscowości pochodził prawdopodobnie z czasów pomorskich książąt. W sprawozdaniu wizytacyjnym z 1653 r. czytamy, iż ówczesny kościół wybudowany został przez heretyków, tzn. ewangelików, nie był poświęcony a imię jego patrona było nieznane. W sprawozdaniu donoszono dalej, że wszyscy w tej wsi są katolikami ale „frigidi”. Mszę w Starznie odprawiał co drugą, czasem co trzecią niedzielę ksiądz z Koczały, w pozostałe niedziele „Baccalaureus qui legit conciones germanicas”. Kościół w Starznie był już wówczas filią kościoła katolickiego w Koczale i pozostał nią nadal do dnia dzisiejszego (1999). Dwa dzwony kościelne pochodzą z lat 1648 i 1925. Dzwon z 1648 r. nosi napis: „Divino Auxilio Fudit Me Gerhardo Benning Gedani 1648”. Na cmentarzu wokół kościoła chowani byli zmarli obu wyznań .
W przedstawionym wyżej zarysie historii kościołów filialnych Koczały uwidacznia się wyraźnie zjawisko oddziaływania na życie mieszkańców dwóch wyznań chrześciajańskich: katolickiego i ewangelickiego. Jak właściwie wyglądał okres reformacji i przeciwreformacji na ziemi człuchowskiej i w samej Koczale? Na to pytanie postaram się w kilku słowach odpowiedzieć.
Za początek reformacji przyjmuje się powszechnie dzień 31 października 1517 r. a więc datę, kiedy to Martin Luther przybił na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze 95 tez.
Nauka Luthra dosyć wcześnie przedostała się także na obszar Pomorza (Pommerellen). Obwieścili ją w Gdańsku w latach 1518 i 1522 Jakob Knothe i Jakob Hegge. Także w klasztorze augustianów w Chojnicach uwidaczniały się reformatorskie skłonności. Dzięki zaś szlachcie ziemskiej reformacja mogła się bardzo szybko rozprzestrzenić na całej ziemi człuchowskiej.
Miasto Chojnice oficjalnie przyjęło wiarę augsburską w 1555 r. W roku tym starostą człuchowskim był Janusz Latalski. Na protestantyzację Chojnic największy wpływ wywarł Caspar Geschke (Jeschke), urodzony w Chojnicach i pobierający swe nauki w Lipsku, jak wielu innych zacnych obywateli miasta Chojnice . Od 1555 r. nabożeństwa ewangelickie odbywały się prawdopodobnie także w Człuchowie i Debrznie.
W 1557 r. starostą człuchowskim został Stanisław Latalski, który ożenił się w 1563 r. z księżniczką pomorską Georgią. Ów związek małżeński odegrał ważną rolę w kształtowaniu się stosunków wyznaniowych w starostwie człuchowskim. Stanisław Latalski był zagorzałym orędownikiem nowej wiary, którą oficjalnie rozprzestrzeniał na obszarze swych wpływów. Posłuchajmy słów Paula Panskego: „... Stanisław Latalski dokonał wszystkiego, do czego mu ojciec Janusz w ostatnich latach swego życia już był utorował drogę, mianowicie, że całe starostwo człuchowskie doprowadził do wyznania luterskiego. Ale na tem nie poprzestano. Osiadła szlachta wiejska, znakomita i drobna, była niejako olśniona przez magnata wielkopolskiego i jego małżonkę pochodzącą z krwi książęcej: na całym szeregu dóbr ziemskich powstały tedy zbory luterskie na świeżym, że tak powiem, korzeniu, w których to odprawiano nowe nabożeństwa i głoszono naukę luterską: są to miejscowości Bärenwalde, Czarnice (Bergelau), Darzno (Darsen), Demino (Demmin), Elznowo (Elsenau), Gockowy (Gotzkau), Grabowo, Klausfelde, Kromża (Krummensee), Loża (Loosen), Rychwałd (Richenwalde), Rittersberg, Ruthenberg, Schönau, Schönwerder, Stolzenfelde i Szczytno (Ziethen). Z kościołów zaś istniejących już od dawna, tj. od czasów krzyżackich lub może jeszcze dawniejszych, także wtenczas przeszły w posiadanie protestantów konarzyńskich – i tym zarazem drugi wtenczas pewnie nowo zbudowany w Sępolnie (Sampohl) – dalej kościoły w Breitenfelde, Marienfelde, i Kiełpinie (Woltersdorf). Jak rzecz się miała co do Blumfelde, Doręgowic (Döringsdorf), Ogorzelin (Gersdorf), Angowic (Hennigsdorf), Zamartego (Jakobsdorf), Moszczenicy (Mosnitz), Nowejcerkwi (Neukirch), Pawłowa (Paglau) i Szenfeldu, o tem brak nam zupełnie jakiejś wiadomości. Prawdopodobnie i one były w rękach luterskich.
Tyle o stanie faktycznym ...” .
Większość więc kościołów przypadło protestantom. W sumie ewangelickich kościołów było w tym czasie 23. Ostało się jednak kilka katolickich parafii, bardzo niewiele, do których możemy zaliczyć m.in. parafie Czarne i Koczała .
Po śmierci S. Latalskiego katolicy zaczęli stopniowo przejmować odebraną im niegdyś własność. Tak więc, dla przykładu, zwrócono katolikom kościół w Czarnem w 1596 r., w Debrznie w 1599 r., w Człuchowie w 1609 r. i w Chojnicach w 1616 r.
Nie uniknęło się przy tym – podobnie jak w czasie reformacji – kłótni i aktów przemocy.
W okresie tzw. przeciwreformacji niemałą rolę odegrali chojniccy jezuici. W 1622 r. arcybiskup gnieźnieński wysłał do Chojnic dwóch jezuitów, z których jeden miał dawać nauki, drugi zaś prowadzić w okolicy działalność misyjną. Liczba jezuitów wzrosła wkrótce do piętnastu. W 1638 r. parlament polski przyznał im prawo kupna majątków, tak iż przejęli stopniowo wsie Nieżywięć (Niesewanz), Doręgowice (Döringsdorf), Moszczenica (Mosnitz) i Heringsdorf. Założyli także gimnazjum i wybudowali w latach 1718–1738 kościół gimnazjalny .
W XVII i XVIII w. utrudniona była bardzo opieka duszpasterska nad wiernymi obydwu wyznań. Katolicka parafia w Koczale musiała opiekować się całą północno–zachodnią częścią ziemi człuchowskiej. Tak np. w 1640 r. w Białym Borze zastrzelono przy ołtarzu duchownego Simona Martina a kościół i plebanię spustoszono. Z tego też powodu tamtejsi katolicy przeszli pod opiekę kościoła w Koczale, gdzie także miał miejsce pewien mord, o którym jednak nic dokładnego nie wiemy, ponieważ kartka z tą wiadomością (zapisana czerwonym atramentem) została wykradziona z kościelnej księgi .
W 1772 r. protestanci posiadali tylko 3 kościoły, a ewangelicka parafia w Olszanowie obejmowała w 1800 r. prawie całą środkową część ziemi człuchowskiej (ok. 120 miejscowości).
W XVIII w. pojawiły się raz jeszcze spory wyznaniowe. W II połowie XVIII w. ukształtował się także liczebny stosunek między ewangelikami a katolikami, który utrzymał się prawie do 1945 r. Proces ten prześledzić możemy na przykładzie Koczały: W latach 1690–1718 przeszło na katolicyzm 58 osób, w latach 1720–1740 – 101 osób, w latach 1740–1772 – 39 osób i do 1784 r. tylko 2 osoby .
Centrum spotkań ewangelików koczalskich stanowił niegdyś kościół w Dźwierznie. Trudno cokolwiek powiedzieć o powstaniu pierwszego kościoła w tej miejscowości; prawdopodobnie budowa jego przypada na XVI w. (w 1511 r. nie jest jeszcze wspominany). W 1617 r. arcybiskup gnieźnieński przekazuje dźwierzeński kościół dekanatowi Czarne. Do 1617 r. kościół w Dźwierznie był katolicki i należał do parafii w Koczale. W 1653 r. większość mieszkańców Dźwierzna było wyznania ewangelickiego. Dźwierzeński kościół stanowił wówczas filię kościoła w Grabowie, w którym urzędował ewangelicki duchowny. Kiedy Grabowo stało się ponownie katolickie (katolicka rodzina Götzendorf) przerwany został związek między dwoma kościołami. W tym też czasie kościół w Dźwierznie uległ zniszczeniu a msza odprawiana była przez długi okres czasu w domu zarządcy. Wreszcie w 1767 r. wybudowany został – z inicjatywy księdza Rungego ze Świeszyna – nowy, drewniany kościół kryty słomą. Kościół ten był centrem wielkiej ewangelickiej gminy, do której należeli wierni z Koczały, Bielska i Płocicza . W 1868 r. wybudowano nowy kościół (wykorzystując materiał z kościoła starego) w stylu „Fachwerk”, który posiadał na dachu wieżyczkę. Od 1895 r. kościół dźwierzeński należał (jako filia) do nowo utworzonego wikariatu w Koczale. W 1900 r. powstała w Koczale ewangelicka parafia. W 1909 r. wybudowano w Koczale – na wzniesieniu Babilon – piękny, ewangelicki kościół (styl neogotycki). Kościół ten powstał dzięki wsparciu Stowarzyszenia Gustava–Adolfa (Gustav–Adolf–Verein). Do ewangelickiej parafii w Koczale należały miejscowości Łękinia, Płocicz, Bielsko i Dźwierzno (filia). Znane są następujące nazwiska koczalskich księży ewangelickich: Krüger, Düwel, Mayer i Heymann .
Tyle o miejscowych protestantach.
W 1695 r. spłonął koczalski drewniany kościół. Wybudowana na jego miejscu świątynia istniała niemal 200 lat. Z pieczołowitością zadbano o wyposażenie wnętrza tego kościoła. Do dnia dzisiejszego podziwiać można późnobarokowy ołtarz główny z I połowy XVIII w., ołtarz boczny św. Magdaleny z 1701 r., ołtarz boczny prawy rokokowy z I ćwierci XVIII w., który posiada późnobarokowy obraz Matki Boskiej Bolesnej, ambonę późnobarokową z I ćwierci XVIII w. ze sławnym Samsonem Siłaczem, chrzcielnicę rokokową z I połowy XVIII w. W kościele katolickim wisi także obraz, na którym odnaleźć można nazwisko fundatora jednego z koczalskich ołtarzy. Obraz ten zawiera następujący napis: „Johannes Slomski, Stifter des Alters der unbefleckten Empfängnis Mariä” .
W 1711 r. panowała w Kamieniu Krajeńskim dżuma. Z tego też powodu archidiakon Lewaldt-Jezierski przeniósł się do Dużej Cerkwicy, gdzie umarł 12 grudnia 1713 r. Za jego życia wybuchł w Dużej Cerkwicy pożar, który zniszczył większą część zbiorów archiwalnych archidiakonatu kamieńskiego, być może także dokumenty związane z kościołem w Koczale .
Z opisu archidiakonatu kamieńskiego z 1802 r. dowiadujemy się, iż archidiakonat podzielony był wówczas na 7 dekanatów: dekanat żniński, dekanat kcyński, dekanat więcborski, dekanat tucholski, dekanat człuchowski, dekanat łobżenicki i dekanat nakielski.
Dekanaty człuchowski i tucholski należały do powiatu chojnickiego, leżącego na terytorium regencji kwidzyńskiej (Regierungsbezirk Marienwerder). Koczała należała do dekanatu człuchowskiego, którego dziekanem był pan Holtz „kanonik Kamiński, pleban w pruskim Frydlandzie” .
Do dekanatu człuchowskiego należały następujące parafie :
1. Parafie w miastach: Frydland (Debrzno), Człuchow, Choynice, Hammerstein (Czarne), Baldenburg (Biały Bór).
2. Parafie wiejskie: Konarzyn, Borzyszkowy, Floettenstein (Koczała), Prechlau (Przechlewo), Fürstnau (Gwieździn) i Heinrichswald (Uniechów).
„Którzy plebani przy administracyi swych beneficiow najlepiej się dystyngwiyą?”
Z 13 nazwisk najlepszych gospodarzy znajdujemy 2 nazwiska z dekanatu człuchowskiego: „Holtz, pleban w pruskim Fridlandzie” i „Szulz, pleban w Heinrichswaldzie”.
W tym też roku 1802 księdzem koczalskiej parafii był Warmecki.
Księża w tamtym czasie zajmowali się nie tylko sprawami kościelnymi, lecz również szkolnictwem. Nachylmy się nad fragmentem opisu archidiakonatu kamieńskiego z 1802 r.: „Podług wprowadzonego urządzenia, każdy organista przy kościele parafialnym jest obowiązany dzieci do nauk sposobne, jeżeli osobnych szkół nie masz, za słuszną zapłatą czytać i pisać, uczyć, jako też i 4. gatunków rachunków. Każdy pleban lub kommendarz, pod którego dozorem są te szkółki, powinien je co miesiąc odwiedzić, uczących się wyexaminować i na sprawowanie się nauczyciela mieć baczne oko...” .
Ostatnim księdzem parafii katolickiej w Koczale, który sprawował urząd lokalnego inspektora szkolnego był Otto Gronau.
W 1818 r. do parafii katolickiej w Koczale należały następujące miejscowości : Grabau (Grabowo), Darsen (Dźwierzno), Starsen (Starzno), Starsen Adl. (Starzno Szlacheckie), Engsee (Ostrówek), Bölzig (Bielsko), Brill (Bryle), Eikfiehr (Brzezie), Eisenbrück (Żołna), Floetenstein (Koczała), Hammer (Płocicz), Lanken (Łękinia), Lankenmühle (Łękinia Młyn), Pflastermühle (Suszka), Penkuhl (Piniężnica), Pulvermühle (Koleśnik), Steinforth (Trzyniec), Alt Braa (Stara Brda).
Kościoły filialne znajdowały się w owym czasie w Grabowie, Brzeziu, Pieniężnicy i Starznie. Kościół w Grabowie był już jednak w bardzo złym stanie. Starostwo powiatowe w Człuchowie pisało dnia 4 lipca 1818 r. do księdza Spletstoesera z Koczały, iż wieża kościelna może się w każdej chwili zawalić i zagraża przez to przechodzącym obok kościoła ludziom („Der Kirchen=Thurm zu Grabau ist so baufällig, daß er jeden Augenblick den Einsturz droht und die dabei vorübergehende Menschen unsicher macht” ). Dlatego poproszono zarząd kościoła w Grabowie (którego przewodnicącym był Spletstoeser), żeby wieża została doprowadzona do porządku lub zburzona. Spletstoeser odpowiedział na to pismo w dniu 13 lipca 1818 r., że waląca się wieża kościelna została przez samych mieszkańców już 13 lipca zburzona („...der baufällig gewesene Kirchen-Thurm zu Grabau, welcher durch seinen Einsturz jeden Augenblick die dabei vorübergehende Straße unsicher machte, wobei ein Unglück zu erwarten war schon von den Einwohnern am 13ten Juli c. abgetragen worden” ).
Bulla papieska z dnia 26 lipca 1821 „De salute animarum” niosła z sobą decydujące zmiany pod względem przynależności kościelnej ziem nad Brdą. Bulla przyczyniła się do likwidacji archidiakonatu kamieńskiego; część jego terenów (np. dekanat człuchowski) przyłączona została do diecezji chełmińskiej. W 1821 r. kończy się także bezpośrednie oddziaływanie archidiecezji gnieźnieńskiej na kościoły naszych okolic, w tym także na kościół w Koczale. Przynależność kościoła katolickiego w Koczale do diecezji chełmińskiej trwała prawie 100 (do archidiecezji gnieźnieńskiej niemal 500 lat).
W 1823 r. przeniesiono siedzibę diecezji chełmińskiej z Chełmży do Pelplina.
W 1864 r. do parafii katolickiej w Koczale należeli katolicy z następujących miejscowości : Adamshof (Adamki), Altbraa (Stara Brda), Altbraa–Schneidemühl (Stara Brda Pilska), Birkenstein (Brzozowo), Bölzig (Bielsko), Böttcherswerder, Brill (Bryle), Darsen (Dźwierzno), Darsen Mühle (Młyn Dźwierzeński), Engsee (Ostrówek), Flötenstein (Koczała), Franzthal B., Franzthal C., Fuchsbruch (Żukowo), Hammer (Płocicz), Heinrichshof (Pupkowo), Hohenwalde A. (Zagaje), Hohenwalde B. (Zagaje), Honigspring (Chojnik), Johannishof (Krzywosądz), Johannisthal, Karlshöhe, Karolinenthal (Ciemino), Lanken (Łękinia), Lanknermühl (Młyn Łękiński), Neugolz (Golcz), Penkuhl (Pieniężnica), Gr. Peterkau (Pietrzykowo), Kl. Peterkau (Pietrzykówko), Pflastermühl (Suszka), Röske (Rosko), Schulzenwalde (Niesiłowo), Adl. Starsen (Starzno Szlacheckie), Kgl. Starsen (Starzno Królewskie), Steinfort (Trzyniec), Wiesenberg (Dalkowo), Wilhelminenthal (Turzyniec), Wüsthof (Pustowo).
Parafia katolicka w Koczale obsługiwała także przez pewien czas katolików z sąsiedniego powiatu miasteckiego . Posłuchajmy poniższych słów:
„Analogicznie przedstawiała się sytuacja w należącym do diecezji wrocławskiej powiecie miasteckim, gdzie także pracowali księża z sąsiedniej diecezji chełmińskiej. Powiat miastecki należał początkowo do parafii koszalińskiej, a później (od dnia 15 IV 1908) został przyłączony do kuracji polanowskiej. Mimo to proboszcz z Bytowa, ks. Paweł Panske, oznajmił jeszcze w dniu 25 II 1911 r., że katolicy z Miastka i okolic (ze względu na znaczną odległość od Koszalina bądź Słupska) byli obsługiwani przez księży z diecezji chełmińskiej (z dekanatu człuchowskiego, przede wszystkim z parafii Koczała wraz z filią Starżno i częściowo z Brzezia z filią w Białym Borze)” .
Od 1858 r. istniało przy kościele katolickim w Koczale Bractwo Trzeźwości.
19 maja 1891 r., wskutek uderzenia pioruna, spłonął drewniany kościół w Koczale. Na szczęście piękne wyposażenie wnętrza tego kościoła zostało uratowane. W latach 1901–1902 wzniesiono nowy kościół w stylu neoromańsko–gotyckim. Kościół ten wybudował najbardziej zasłużony ksiądz w historii kościoła w Koczale, ksiądz Otto Gronau.
27 listopada 1902 r. – w rocznicę 40-lecia pracy ks. Gronaua w parafii koczalskiej – kościół został poświęcony św. Marii Magdalenie.
Zatrzymajmy się przez chwilę na życiu ks. Gronaua.
Urodził się w Pucku (Putzig) dnia 22 listopada 1830 r. Uczęszczał do gimnazjum w Chełmnie, gdzie w 1852 r. złożył egzamin dojrzałości. Następnie studiował w Seminarium Duchownym w Pelplinie. W dniu 1 maja 1856 r. otrzymał święcenia kapłańskie. Przed objęciem parafii w Koczale (1862 r.) pracował jako wikariusz w Konarzynach i w Gdańsku. Kiedy w 1891 r. spłonął koczalski kościół, wzniósł małą kaplicę, która służyła parafianom do czasu wybudowania nowego kościoła. W 50-tą rocznicę kapłaństwa mianowany został przez biskupa chełmińskiego dra Augustinusa Rosentretera radcą duchownym. Zmarł 18 stycznia 1911 r. Ks. Otto Gronau pochowany został na koczalskim cmentarzu katolickim .
Po zakończeniu I wojny światowej nastąpiły poważne zmiany granic państwa pruskiego; większa część Prus Zachodnich przypadła Polsce.
Z terenów diecezji chełmińskiej pozostały po stronie niemieckiej 3 dekanaty: Lębork, Człuchów i Złotów, które posiadały razem 25 parafii, 43 kapłanów i 59373 wiernych . Wymienione przed chwilą 3 dekanaty oraz dekanaty Wałcz, Pszczew, Babimost, Wschowa i część dekanatu pilskiego weszły w skład arcybiskupiej delegatury, utworzonej dnia 22 listopada 1920 r. przez arcybiskupa gnieźnieńsko–poznańskiego Edmunda Dalbora. Od 1 grudnia 1920 r. arcybiskupią delegaturą zarządzał wikariusz generalny Robert Weimann. W maju 1923 r. arcybiskupia delegatura podniesiona została do rangi administracji apostolskiej. W lipcu 1926 r. administracja apostolska otrzymała nazwę Administracja Apostolska w Pile (Apostolische Administratur Schneidemühl). Po zawarciu konkordatu między Stolicą Apostolską a państwem pruskim w dniu 14 czerwca 1929 r. oraz na podstawie Konstytucji Apostolskiej z 29 czerwca 1930 r., potwierdzonej bullą papieską „Pastoralis Nostri Officii” z dnia 13 sierpnia 1930 r., która weszła w życie 31 sierpnia 1930 r., utworzona została Wolna Prałatura Pilska (Freie Prälatur Schneidemühl). Wolna Prałatura Pilska składała się z 8 dekanatów (75 parafii), w których działało 136 kapłanów .
W 1925 r. koczalscy katolicy stanowili 79,0% ogółu ludności wsi (w 1864 r. – 80,1%) . W tym też roku w powiecie człuchowskim istniało 13 parafii ewangelickich z 27 gminami kościelnymi (superintendent: Hannasky) i 11 parafii katolickich (+ 1 kuratia i 2 lokalne wikarie), na których czele stał dziekan Felix Grzeszkiewicz .
W 1938 r. gmina katolicka w Koczale posiadała 140,94 ha ziemi – najwięcej w powiecie człuchowskim . W dniu 20 czerwca 1939 r. liczba bierzmowanych dzieci w Koczale wyniosła 194 osoby, w dniu 17 października 1943 r. 255 osób . W Koczale funkcjonował przed 1945 r. Caritas. Działały w nim siostry elżbietanki (np. w 1935 r.: Baptista Gliniecke, Gilaria Buchholz i Edmunda; w 1936 r.: Casimira Sprengel, Germana Skodell i Columbia Lengowski; w 1938 r.: Seraphia Klafke, Germana Skodell i Columbia Lengowski ).
Dnia 15 sierpnia 1945 r. utworzono Administrację Apostolską Kamieńską, Lubuską i Prałatury Pilskiej. Administracja ta zwana była powszechnie diecezją gorzowską.
Bulla papieska „Episcoporum Poloniae coetus” z dnia 28 czerwca 1972 r. przyczyniła się m.in. do utworzenia diecezji koszalińsko–kołobrzeskiej (coslinensis–colubregana) wyodrębnionej z terenów tzw. diecezji gorzowskiej.
Diecezja koszalińsko–kołobrzeska posiadała w 1972 r. 16 dekanatów i 162 parafii . W roku zaś 1977 (5 lat po jej powstaniu) na terenie diecezji istniało już 19 dekanatów i 180 parafii .
Do wspomnianej wyżej diecezji koszalińsko–kołobrzeskiej należy także parafia katolicka w Koczale (dekanat Miastko).
Parafia w Koczale obejmuje miejscowości położone w południowej, południowo–wschodniej, zachodniej i północno–zachodniej części obecnej gminy Koczała. Miejscowości zaś położone w części północno–wschodniej gminy należą do parafii Wałdowo (dekanat Miastko); mieszkańcy tych miejscowości uczęszczają do kościoła w Pietrzykowie, stanowiącego filię kościoła parafialnego w Wałdowie.
Katolickie księgi kościelne prowadzone były w Koczale od 1651 r.
1. Zachowane do naszych czasów nazwiska księży parafii katolickiej w Koczale: Roclinski (1720), Pathun (1737), Linke (1765), Warmecki (1785), Koenig (1804), Pick (1814), Spletstoeser, J. Hoppe (1829), Otto Gronau (1862), Franz Spors (1911), Maximilian Münchberg (1937), Jan Dec (20 IV 1947 – 20 VIII 1947), Władysław Holak (20 VIII 1947), Jan Schmelter (15 VIII 1974), Kazimierz Gierszewski (31 X 1991) i Józef Oleski (30 VIII 1998).

http://www.koczala.hiazintus.com

Twoje uwagi

Powrót